เข้าใจภาวะฮอร์โมนเพศชายต่ำ

- ความต้องการลดลงการแข็งตัวอาจลดลงด้วย
- อ่อนเพลียไม่กระฉับกระเฉง
- กล้ามเนื้อลดลงไขมันหน้าท้องเพิ่มขึ้น
- อารมณ์เปลี่ยนซึมหรือหงุดหงิดง่าย
เทสโทสเตอโรนเป็นฮอร์โมนเพศชายที่สร้างจากอัณฑะเป็นส่วนใหญ่ โดยมีสมอง (ต่อมใต้สมอง) เป็นตัวสั่งการ ฮอร์โมนนี้เกี่ยวข้องกับความต้องการทางเพศ การแข็งตัว การสร้างอสุจิ มวลกล้ามเนื้อ ความแข็งแรงของกระดูก ขนตามร่างกาย และระดับพลังงานโดยรวม
ระดับฮอร์โมนจะค่อย ๆ ลดลงตามอายุ ประมาณ 1% ต่อปีหลังวัยกลางคน แต่ผู้ชายส่วนใหญ่ที่อายุมากขึ้นยังมีระดับฮอร์โมนอยู่ในเกณฑ์ปกติ ภาวะฮอร์โมนเพศชายต่ำที่ต้องรักษาจึงหมายถึงการมีทั้งอาการและผลเลือดที่ยืนยันว่าต่ำจริง
สาเหตุที่พบได้ เช่น โรคของอัณฑะ โรคของต่อมใต้สมอง น้ำหนักเกินหรืออ้วนลงพุง เบาหวาน ภาวะหยุดหายใจขณะหลับ การเจ็บป่วยเรื้อรัง ยาบางกลุ่ม (เช่น ยากลุ่มโอปิออยด์ ยากลุ่มสเตียรอยด์) และการเคยใช้ฮอร์โมนหรือสเตียรอยด์เพื่อเพาะกาย
อาการเหล่านี้ไม่จำเพาะ อาจเกิดจากความเครียด การนอนไม่พอ โรคซึมเศร้า โรคต่อมไทรอยด์ หรือโรคประจำตัวอื่นได้เช่นกัน จึงไม่ควรสรุปจากอาการหรือแบบสอบถามอย่างเดียว
- ความต้องการทางเพศลดลง
- การแข็งตัวไม่เต็มที่ หรือการแข็งตัวตอนเช้าลดลง
- อ่อนเพลีย ไม่กระฉับกระเฉง อารมณ์ซึมหรือหงุดหงิดง่าย
- มวลกล้ามเนื้อลดลง ไขมันหน้าท้องเพิ่มขึ้น
- เต้านมโตขึ้นหรือเจ็บเต้านม ขนตามร่างกายลดลง
- มีบุตรยาก หรืออัณฑะเล็กลง
การประเมินและการตรวจยืนยันที่คลินิก


- 1ทบทวนอาการประวัติยาและแผนมีบุตร
- 2เจาะเลือดช่วงเช้างดอาหารก่อนเจาะ
- 3ตรวจยืนยันต่างวันผลช่วงเช้าอย่างน้อย 2 ครั้ง
- 4แพทย์แปลผลร่วมกับอาการและโรคประจำตัว
ใช้เกณฑ์ต่ำกว่า 300 ng/dL ร่วมกับอาการ ไม่ดูตัวเลขเพียงอย่างเดียว
การวินิจฉัยต้องมีอาการที่เข้าได้ ร่วมกับผลเลือดฮอร์โมนเทสโทสเตอโรนรวม (total testosterone) ที่ต่ำอย่างน้อย 2 ครั้ง ต่างวันกัน โดยเจาะช่วงเช้า (ประมาณ 07.00–11.00 น.) และควรงดอาหารก่อนเจาะ เพราะระดับฮอร์โมนขึ้นลงตามช่วงเวลาและมื้ออาหาร
คลินิกใช้ระดับฮอร์โมนเทสโทสเตอโรนรวม (total testosterone) ต่ำกว่า 300 ng/dL เป็นเกณฑ์ประกอบการวินิจฉัย โดยต้องมีอาการที่เข้าได้และผลเลือดช่วงเช้ายืนยันอย่างน้อย 2 ครั้งต่างวันกัน แพทย์จะแปลผลร่วมกับอาการและโรคประจำตัวเสมอ ไม่ได้ดูตัวเลขเพียงอย่างเดียว
- ซักประวัติอาการ โรคประจำตัว ยาและอาหารเสริมที่ใช้ การเคยใช้ฮอร์โมนหรือสเตียรอยด์ และแผนการมีบุตร
- ตรวจร่างกาย เช่น น้ำหนัก รอบเอว ความดันโลหิต ขนาดอัณฑะ และเต้านม
- ตรวจเลือดตามความเหมาะสม เช่น ฮอร์โมน LH/FSH เพื่อแยกว่าสาเหตุอยู่ที่อัณฑะหรือต่อมใต้สมอง ฮอร์โมนโปรแลคติน ความเข้มข้นเลือด (ฮีมาโตคริต) น้ำตาล ไขมัน และค่า PSA ของต่อมลูกหมากในผู้ที่อายุตั้งแต่ 40 ปีขึ้นไป
- หากสงสัยภาวะหยุดหายใจขณะหลับ หรือโรคของต่อมใต้สมอง แพทย์อาจแนะนำการตรวจเพิ่มเติมหรือส่งต่อแพทย์เฉพาะทางที่เกี่ยวข้อง
ทางเลือกการรักษา


เริ่มจากการแก้สาเหตุที่แก้ได้ เช่น ลดน้ำหนัก ออกกำลังกายสม่ำเสมอ นอนให้พอ รักษาภาวะหยุดหายใจขณะหลับ ลดแอลกอฮอล์ งดบุหรี่ และควบคุมเบาหวาน ในบางคนระดับฮอร์โมนดีขึ้นได้จากการปรับสิ่งเหล่านี้
หากยาที่ใช้อยู่อาจมีผลต่อฮอร์โมน แพทย์จะพิจารณาร่วมกับแพทย์ผู้สั่งยานั้น โปรดอย่าหยุดหรือปรับยาเองโดยไม่ปรึกษาแพทย์
การให้ฮอร์โมนเทสโทสเตอโรนทดแทนจะพิจารณาเฉพาะผู้ที่ได้รับการยืนยันว่าฮอร์โมนต่ำจริงและมีอาการ หลังจากแพทย์อธิบายประโยชน์และความเสี่ยงจนเข้าใจแล้ว รูปแบบยามีทั้งชนิดเจลทาผิว ชนิดฉีดเข้ากล้ามเนื้อ และชนิดรับประทานบางชนิด แต่ละแบบมีข้อดีข้อจำกัดต่างกัน แพทย์จะเลือกร่วมกับผู้ป่วย
ประโยชน์ที่มีหลักฐานชัดที่สุดคือความต้องการทางเพศและสมรรถภาพทางเพศในผู้ที่ฮอร์โมนต่ำจริง ซึ่งมักดีขึ้นในระดับเล็กน้อยถึงปานกลาง ผลต่ออารมณ์ พลังงาน และมวลกระดูกแตกต่างกันในแต่ละคน หากมีปัญหาการแข็งตัวร่วมด้วย อาจต้องใช้การรักษาอื่นควบคู่
แนวทางปัจจุบันไม่แนะนำให้ใช้ฮอร์โมนในผู้ที่ระดับฮอร์โมนปกติ และไม่แนะนำให้ใช้เพื่อลดน้ำหนัก เพิ่มกล้ามเนื้อ หรือเพิ่มความกระปรี้กระเปร่าในผู้สูงวัยที่ไม่ได้มีภาวะฮอร์โมนต่ำ
ยาทุกชนิดจะให้หลังแพทย์ตรวจประเมินแล้วเท่านั้น ผลการรักษาแตกต่างกันในแต่ละคน
ความเสี่ยงต่อหัวใจและการติดตามผล

- 1ประมาณ 3 เดือนฮอร์โมนและความเข้มข้นเลือด
- 2ประมาณ 6 เดือนฮอร์โมนและความเข้มข้นเลือด
- 3ประมาณ 12 เดือนฮอร์โมนและความเข้มข้นเลือด
- 4อย่างน้อยปีละครั้งติดตามต่อเนื่อง
แพทย์ประเมินหัวใจ ความดัน และต่อมลูกหมากตามความเหมาะสม
งานวิจัย TRAVERSE (ตีพิมพ์ปี 2023) ศึกษาผู้ชายอายุ 45–80 ปีที่มีภาวะฮอร์โมนต่ำและมีโรคหัวใจหรือมีความเสี่ยงสูงประมาณ 5,200 คน พบว่าการใช้ฮอร์โมนแบบเจลไม่ได้เพิ่มอัตราการเกิดหัวใจขาดเลือดหรือหลอดเลือดสมองอุดตันเมื่อเทียบกับยาหลอก แต่พบภาวะหัวใจเต้นผิดจังหวะ (หัวใจห้องบนสั่นพลิ้ว) ไตบาดเจ็บเฉียบพลัน และลิ่มเลือดอุดตันในปอดมากกว่าเล็กน้อย จึงยังต้องประเมินความเสี่ยงหัวใจก่อนเริ่มและติดตามระหว่างใช้
การติดตามผลเป็นส่วนหนึ่งของการรักษา ผู้ที่ไม่สะดวกมาตามนัดควรแจ้งแพทย์ก่อนเริ่มยา
- ตรวจระดับฮอร์โมนและความเข้มข้นเลือด (ฮีมาโตคริต) ที่ประมาณ 3, 6 และ 12 เดือนหลังเริ่ม จากนั้นอย่างน้อยปีละครั้ง
- ตรวจค่า PSA และประเมินต่อมลูกหมากตามช่วงอายุและความเสี่ยง
- ระหว่างใช้ฮอร์โมน หากความเข้มข้นเลือด (ฮีมาโตคริต หรือ Hct) เกิน 50% แพทย์อาจปรับขนาดยา และหากถึง 54% จะพักการรักษาเพื่อประเมินสาเหตุและดูแลเพิ่มเติม โดยบางรายอาจต้องเจาะระบายเลือด
- ประเมินความดันโลหิต อาการทางหัวใจ อาการนอนกรน และอาการปัสสาวะเป็นระยะ
ค่าใช้จ่าย
- ค่าปรึกษาแพทย์
- ค่าตรวจเลือดขึ้นกับผลประเมิน
- ค่ารักษาขึ้นกับวิธีและผลประเมิน
ตรวจที่คลินิก: ค่าปรึกษาแพทย์ 800 บาท ค่าตรวจเลือดและค่ารักษาราคาขึ้นกับวิธีและผลประเมิน แจ้งก่อนรักษาทุกครั้ง
เหมาะกับใคร
- ผู้ชายที่มีอาการเข้าได้กับฮอร์โมนต่ำ และต้องการตรวจยืนยันอย่างเป็นระบบ
- ผู้ที่มีปัญหาการแข็งตัวหรือความต้องการทางเพศลดลง ร่วมกับมีโรคเบาหวาน อ้วนลงพุง หรือภาวะหยุดหายใจขณะหลับ
- ผู้ที่มีผลเลือดฮอร์โมนต่ำจากที่อื่นและต้องการตรวจซ้ำหรือวางแผนรักษา
- ผู้ที่ใช้ฮอร์โมนอยู่และต้องการตรวจติดตามผลเลือด ต่อมลูกหมาก และความเข้มข้นเลือด
ข้อห้ามและผู้ที่ควรระวัง
- ผู้ที่ต้องการมีบุตรในช่วงนี้ เพราะฮอร์โมนจากภายนอกกดการสร้างอสุจิ อาจทำให้อสุจิลดลงมากหรือไม่มีเลยได้ (แพทย์มีทางเลือกอื่นสำหรับผู้ที่ต้องการมีบุตร)
- มะเร็งต่อมลูกหมากที่ยังไม่ได้รักษาหรือยังมีโรคอยู่ และมะเร็งเต้านมในผู้ชาย
- ก้อนที่ต่อมลูกหมากหรือค่า PSA สูงที่ยังไม่ได้รับการตรวจโดยแพทย์ระบบทางเดินปัสสาวะ
- ความเข้มข้นเลือด (ฮีมาโตคริต หรือ Hct) เกิน 50% ก่อนเริ่มยา — ต้องให้แพทย์ประเมินสาเหตุและความเหมาะสมก่อนเริ่มการรักษา
- ภาวะหยุดหายใจขณะหลับรุนแรงที่ยังไม่ได้รักษา
- ภาวะหัวใจล้มเหลวที่ยังควบคุมไม่ได้ หรือเพิ่งมีหัวใจขาดเลือด/หลอดเลือดสมองภายในประมาณ 6 เดือน
- อาการปัสสาวะลำบากรุนแรงจากต่อมลูกหมาก หรือมีประวัติลิ่มเลือดอุดตัน/ประวัติครอบครัวลิ่มเลือดอุดตัน ต้องประเมินอย่างละเอียดก่อน
ความเสี่ยงและผลข้างเคียงที่อาจเกิดขึ้น
- เลือดข้น (ฮีมาโตคริตสูง) ซึ่งเพิ่มความเสี่ยงลิ่มเลือดอุดตัน
- การสร้างอสุจิลดลง มีบุตรยาก และอัณฑะเล็กลงระหว่างใช้
- สิว ผิวมัน เต้านมโตหรือเจ็บเต้านม ขาบวมน้ำ
- อาการนอนกรนหรือภาวะหยุดหายใจขณะหลับแย่ลง
- ค่า PSA สูงขึ้น และอาการปัสสาวะอาจเปลี่ยนแปลง
- หัวใจเต้นผิดจังหวะ ไตบาดเจ็บเฉียบพลัน หรือลิ่มเลือดในปอด ซึ่งพบมากกว่าเล็กน้อยในงานวิจัย TRAVERSE
- ชนิดเจล: ฮอร์โมนอาจติดไปสู่ผู้หญิงหรือเด็กที่สัมผัสผิวบริเวณที่ทา
- ชนิดฉีด: เจ็บ ช้ำ บริเวณที่ฉีด และระดับฮอร์โมนขึ้นลงระหว่างรอบฉีด
การเตรียมตัว
- นัดเจาะเลือดช่วงเช้า (ประมาณ 07.00–11.00 น.) และงดอาหารก่อนเจาะ ดื่มน้ำเปล่าได้
- หากเพิ่งป่วยเฉียบพลัน นอนไม่พอมาก หรือเพิ่งออกกำลังกายหนัก ควรเลื่อนการเจาะเลือด เพราะอาจทำให้ผลต่ำกว่าความจริง
- นำรายการยา อาหารเสริม และฮอร์โมนหรือสเตียรอยด์ที่ใช้อยู่หรือเคยใช้มาด้วย
- นำผลเลือดหรือผลตรวจเดิม (ถ้ามี) มาด้วย
- แจ้งแพทย์หากวางแผนมีบุตร
การดูแลหลังรักษา
- ใช้ยาตามที่แพทย์สั่ง ไม่ปรับขนาดหรือความถี่เอง
- ชนิดเจล: ทาบนผิวที่แพทย์แนะนำ ล้างมือหลังทา ปล่อยให้แห้งแล้วสวมเสื้อปิด และเลี่ยงให้ผู้หญิงหรือเด็กสัมผัสบริเวณที่ทา
- ชนิดฉีด: อาจเจ็บหรือช้ำบริเวณที่ฉีด 1–2 วัน หากบวมแดงร้อนหรือมีไข้ ให้ติดต่อคลินิก
- มาตรวจเลือดและพบแพทย์ตามนัด (โดยทั่วไปประมาณ 3, 6, 12 เดือน แล้วปีละครั้ง)
- แจ้งแพทย์หากมีอาการนอนกรนมากขึ้น ขาบวม เจ็บเต้านม หรือปัสสาวะลำบาก
อาการที่ควรไปโรงพยาบาลทันที
- อาการที่ควรไปโรงพยาบาลทันที: เจ็บแน่นหน้าอก หายใจหอบเหนื่อยเฉียบพลัน ใจสั่นรุนแรงหรือหน้ามืดเป็นลม
- แขนขาอ่อนแรงหรือชาครึ่งซีก ปากเบี้ยว พูดไม่ชัด
- ขาบวม แดง ปวดข้างเดียว หรือไอเป็นเลือด (อาจเป็นลิ่มเลือดอุดตัน)
- ปวดศีรษะรุนแรงเฉียบพลัน หรือการมองเห็นผิดปกติ
- ปัสสาวะไม่ออก
ปรึกษาออนไลน์ได้แค่ไหน
การซักประวัติ การทบทวนผลเลือด และการติดตามอาการบางส่วนทำผ่านการปรึกษาออนไลน์ได้ แต่การตรวจร่างกาย การเจาะเลือด และการฉีดยาต้องมาที่คลินิก แพทย์จะพิจารณาว่าการนัดครั้งต่อไปทำออนไลน์ได้หรือไม่ หากมีอาการฉุกเฉินให้ไปโรงพยาบาลทันที
คำถามที่พบบ่อย
ทำไมต้องเจาะเลือดตอนเช้าและเจาะ 2 ครั้ง
ระดับฮอร์โมนสูงสุดช่วงเช้าและลดลงหลังอาหาร การเจาะครั้งเดียวหรือเจาะตอนบ่ายอาจได้ค่าต่ำกว่าความจริง แนวทางสากลจึงให้ยืนยันด้วยผลช่วงเช้าอย่างน้อย 2 ครั้งต่างวัน
ฮอร์โมนเพศชายเพิ่มความเสี่ยงโรคหัวใจหรือไม่
งานวิจัย TRAVERSE ปี 2023 ในผู้ชายที่มีความเสี่ยงโรคหัวใจ ไม่พบว่าการใช้ฮอร์โมนเพิ่มหัวใจขาดเลือดหรือหลอดเลือดสมองอุดตัน แต่พบหัวใจเต้นผิดจังหวะ ไตบาดเจ็บ และลิ่มเลือดในปอดมากกว่าเล็กน้อย แพทย์จึงประเมินหัวใจก่อนเริ่มและติดตามระหว่างใช้
ซื้อฮอร์โมนมาใช้เอง หรือใช้ตามคำแนะนำในยิมได้หรือไม่
ไม่แนะนำ ฮอร์โมนเทสโทสเตอโรนเป็นยาที่ต้องใช้หลังแพทย์ประเมินเท่านั้น การใช้เองโดยไม่มีการตรวจยืนยันและไม่มีการติดตามผลเลือด อาจทำให้เลือดข้น มีบุตรยาก และกดการสร้างฮอร์โมนของร่างกายเองได้ หากเคยใช้มาแล้ว แจ้งแพทย์ได้ตรง ๆ เพื่อวางแผนดูแลอย่างเหมาะสม
ฮอร์โมนเพศชายทำให้เป็นมะเร็งต่อมลูกหมากหรือไม่
หลักฐานปัจจุบันยังไม่พบว่าการใช้ฮอร์โมนในผู้ที่ตรวจคัดกรองแล้วเพิ่มความเสี่ยงมะเร็งต่อมลูกหมากอย่างชัดเจน แต่ฮอร์โมนอาจกระตุ้นมะเร็งที่มีอยู่แล้ว จึงต้องตรวจ PSA และประเมินต่อมลูกหมากก่อนเริ่มและระหว่างใช้ ผู้ที่มีมะเร็งต่อมลูกหมากที่ยังไม่ได้รักษาไม่ควรใช้
ถ้ายังอยากมีลูก ใช้ฮอร์โมนได้ไหม
ไม่ควรใช้ฮอร์โมนเทสโทสเตอโรนจากภายนอก เพราะกดการสร้างอสุจิ แพทย์จะประเมินสาเหตุและพิจารณาทางเลือกอื่นที่ไม่กระทบการสร้างอสุจิ หรือส่งต่อดูแลร่วมกับแพทย์ด้านภาวะมีบุตรยาก
ใช้ฮอร์โมนแล้วต้องใช้ตลอดชีวิตหรือไม่
ขึ้นกับสาเหตุ บางคนที่ฮอร์โมนต่ำจากน้ำหนักเกินหรือการนอน อาจดีขึ้นเมื่อแก้สาเหตุ ส่วนผู้ที่อัณฑะหรือต่อมใต้สมองทำงานผิดปกติอาจต้องใช้ระยะยาว แพทย์จะประเมินผลหลังเริ่มใช้ราว 3–6 เดือน หากอาการไม่ดีขึ้นจะพิจารณาหยุดหรือเปลี่ยนแนวทาง
ค่าใช้จ่ายเท่าไร
ตรวจที่คลินิก: ค่าปรึกษาแพทย์ 800 บาท ค่าตรวจเลือดและค่ารักษาราคาขึ้นกับวิธีและผลประเมิน แจ้งก่อนรักษาทุกครั้ง

